Minh Hùng

Tết đến xuân về không phải chỉ là dịp để cùng tận hưởng sức sống trào dâng, cùng ấp ủ dự định tương lai, mà còn là thời điểm thiêng liêng để cùng nhìn lại cội nguồn gốc tích, cùng tìm về với truyền thống cha ông. Trong những ngày gần Tết, tôi đọc “Hội hè lễ tết của người Việt”, một cuốn sách biên khảo công phu của nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên, gồm nhiều tiểu luận về lễ – tết – hội, về tín ngưỡng, tâm thức tôn giáo của người Việt trong xã hội truyền thống.

Đọc và ngẫm, rồi mới nhận ra, hóa ra cả một năm ta học thêm bao điều, nhưng về chính cộng đồng mình, chính cha ông mình thì hiểu biết của ta còn ít ỏi nông cạn lắm thay.

“Hội hè lễ tết của người Việt” được viết cách đây đã bảy mươi năm bằng tiếng Pháp, phiên bản tiếng Việt phát hành năm 2018 là bản dịch của hai dịch giả Đỗ Trọng Quang và Trần Đình. Có thể coi cuốn sách như những cuộc đối thoại văn hóa, trong đó Nguyễn Văn Huyên dần dẫn dắt, gợi mở, đưa những nhà nghiên cứu tò mò Tây phương bước lần vào thăm thế giới tinh thần Việt. Ở đó ông bóc gỡ phơi bày truyền thống dân tộc với các lễ hội, các tục thờ, các thần thánh, các húy kỵ sinh tử, các mỹ tục thuần phong bằng tất cả sự hào hứng nhiệt thành của một hướng dẫn viên và cả tính khách quan khoa học của một nhà nghiên cứu.

 “Hành trình văn hóa” ấy bắt đầu bằng việc “du khách” được “thưởng lãm” qua các phong vị Tết trong một năm âm lịch của người Việt: từ Tết Nguyên Đán mở ra một năm mới, đến tiết Thanh minh gắn liền với tục giữ gìn mồ mả, đến Tết Đoan Ngọ cùng những tập tục cúng lễ tương tự để trừ tà ma mùa hè, rồi đến Tết Trung Thu. Mỗi ngày Tết lại gắn với một truyền thống của dân tộc, mang những ý nghĩa riêng, và liên kết với nó là bao sự kiện trong dòng lịch sử, bao nhân vật còn được nhắc tên của mỗi vùng miền, bao nhiêu kiêng cữ và nền nếp còn được gìn giữ. Trang viết của Nguyễn Văn Huyên mang đến cho ta cái thứ không khí lễ hội truyền thống không lẫn đi đâu được. Với riêng tôi, việc đọc những đoạn văn ấy còn mang lại nhiều phong vị và dư âm hơn cả chính ngày lễ hội thật sự trong đời sống hiện đại bây giờ. Nguyễn Văn Huyên, bằng tâm huyết với truyền thống hay bằng sự chính xác lạnh lùng của nhà khảo cứu, đã mang cái Tết cũ nguyên sơ đặt lên tay ta, một thứ phong vị xưa, bao trùm lên cả sự vận hành trăng sao xa xôi cho đến những hành vi sinh hoạt nhỏ nhặt của người nông dân nơi thôn dã.

Mở đầu hứng thú với lễ – hội – tết, rồi Nguyễn Văn Huyên dẫn ta đi sâu hơn vào đời sống tinh thần Việt, bắt đầu với những tập tục như tính giờ chon người chết, hay trang phục ăn mặc của người dân, từ Bắc đến Nam, từ đàn ông, đàn bà đến con trẻ. Phần tiểu luận về “Chống hạn trong tập quán Việt Nam” cho thấy một nỗ lực lớn của tác giả trong việc tổng hợp tư liệu về đền thờ và tục thờ Nữ Thần Mưa – Pháp Vũ. Tiểu luận này đầy ắp những thông tin truy tra từ cổ sử, sưu tầm từ sách vở ghi chép, tìm biết từ những tích truyện lưu truyền từ hầu khắp vùng quê Bắc Ninh – Bắc Giang, một trung tâm văn hóa lớn của miền Bắc.

Hai lễ hội được Nguyễn Văn Huyên đặc biệt chú ý là Lễ tế Nam Giao và Hội Phù Đổng. Ở đây, ông chú ý nhiều hơn về phần hình thức cử hành lễ hội. Các công đoạn chuẩn bị nhiều ngày, các hình thức tế lễ, rước hội, cả những lời hát, câu khấn cũng được ông ghi chép tỉ mỉ. Ông giành riêng hai tiểu luận để tổng hợp lại các bài cúng trong lễ tế Nam Giao, cùng với các bài hát và múa ải lao tại Hội Phù Đổng. Bắc Ninh vẫn tiếp tục là tâm điểm chú ý của Nguyễn Văn Huyên, khi ông giành một tiểu luận sau đó để làm nên một bản đồ phân bố các thành hoàng ở đây. Rời Kinh Bắc, ông lại dõi mắt xuống phía Nam kinh thành, nơi còn được truyền tụng lại nhiều câu chuyện thần tiên thú vị. Sau tiểu luận ngắn “Những phép lạ của các tiên nữ ở phía Nam thành cổ Thăng Long”, hành trình văn hóa hoàn toàn đắm chìm hẳn trong những câu chuyện thần tiên mờ ảo màu nhang khói.

Tiểu luận dài “Tục thờ cúng thần tiên ở Việt Nam” đứng tương đối độc lập làm thành một phần trọng tâm rất ấn tượng của quyển sách. Có ai hứng thú với truyện Bát tiên, Phong thần diễn nghĩa, Liêu Trai Chí Dị mà lại bỏ quên một thế giới thần tiên huyền hoặc nằm sẵn ngay giữa lòng dân tộc mình, nhớ tìm đọc ngay phần tiểu luận này. Khảo cứu về tục thờ cúng thần tiên ở Việt Nam, Nguyễn Văn Huyên trước hết đưa ra danh sách các thần tiên được thờ, rồi lại đi sâu tìm hiểu sự phát triển của các truyền thuyết thần tiên trong ý thức dân gian. Từng bước, thế giới ấy sẽ được phơi bày trước mắt ta một cách lớp lang hệ thống, dẫu vẫn còn nhiều huyền ảo tất yếu.  Đi từ người được thờ cho đến người tôn thờ, tác giả dành nửa còn lại của tiểu luận để đi sát cuộc tồn sinh của những con người gắn liền với tục thờ cúng này: trường đạo sĩ. Phần “Một trường đạo sĩ ở Việt Nam”. Nguyễn Văn Huyên đã theo dõi tiến trình từ việc một người tu đạo ban đầu cho đến sự hình thành của cả một hệ thống đạo giáo với nhiều giáo sĩ, rồi đến ngã rẽ khi diễn ra một cuộc “xung đột” với Liễu Hạnh, rồi đến cả nhiều câu chuyện còn được lưu truyền sau này. Phần tiểu luận về tục thờ cúng thần tiên vừa công phu vừa ấn tượng như là lời chào kết cho chuyến “hành trình văn hóa” vừa gần gũi lại vừa xa xôi này.

Một công trình dày hơn bốn trăm trang, dày đặc thông tin, thuận tiện tra cứu, lời văn dung dị tường minh, trình bày sáng sủa trang nhã, tuy các phần tiểu luận chưa thật sự gắn kết hoàn chỉnh, nhưng đây rõ ràng là một quyển sách đáng quý, đáng đọc. Điểm khiến tôi thích nhất là vừa đọc vừa hình dung lại một chút về cội nguồn. Vào những năm loạn lạc, khi các luồng văn hóa đa phương quét qua Việt Nam làm thành một phen xáo trộn, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên, bằng những tác phẩm của mình, đã bám chắc lấy truyền thống, tìm về căn tính, lưu giữ cho văn hóa Việt một cái gốc cội vững bền. Chặng đường “về nguồn” ấy của ông thật gian nan, nhưng ngẫm ra thì chặng đường “về nguồn” hôm nay cũng thật gian nan lắm thay. Trớ trêu là bảy mươi năm sau, tác phẩm ông viết ra để dẫn dắt cho những nhà nghiên cứu phương Tây lại trở thành nguồn tham khảo đáng quý để chính chúng ta tìm hiểu cội nguồn. Trước mắt tác giả và các bậc cha ông, tôi khác gì một người ngoại quốc thờ ơ và xa lạ đang lò dò từng bước trong cái “hành trình văn hóa” để tìm hiểu về chính dân tộc mình.

Nhiều người nói Tết giờ đây không còn vui nữa. Bản thân tôi cũng thấy vậy, tôi chỉ cảm được không khí Tết xuân dậy lên trong trang văn Vũ Bằng, chứ chẳng thấy nó trong những ngày nghỉ dài và những màn xã giao chán ngán. Ngọn gió hiện đại mang đến hiệu quả vật chất nhưng lại tước đi niềm vui thú tinh thần, khiến ta lãng quên đi thứ truyền thống ta cần gìn giữ. Niềm vui cũ không còn, bởi ta đã bấy lâu xa cách với cái đời sống tinh thần đa màu sắc và vô cùng phong phú truyền từ tiên tổ. Thì đây, “Hội hè lễ Tết của người Việt” như một “cánh cửa thần kỳ”, mời bạn một lần bước vào không gian xưa nhiều hoài niệm và ám ảnh, để một lần đến gần với những bậc tiền nhân, thêm trân trọng những di sản để lại, và cũng thêm một lần được cầm cái Tết vẹn nguyên thuần khiết lên tay.

Nguồn: http://bookhunterclub.com